header

Sejarah

 


Kesenian gamelan Melayu dipercayai tiba di Tanah Melayu dari istana Kesultanan Riau-Lingga sejak kurun ke-17 lagi. Dikatakan bahawa sekumpulan penari dan pemuzik bersama instrumen muzik gamelan telah dibawa dari Pulau Penyengat, Riau pada 1811 bagi menyerikan perkahwinan Wan Esah, adinda kepada pemerintah Pahang, Bendahara Tun Ali (1806-1857) dengan Tengku Hussain, putera sulung kepada sultan Riau-Lingga, Sultan Mahmud Syah III (1761-1812). Kesenian tersebut kemudian berkembang di istana Pahang dan dikenali sebagai ‘Joget Pahang’; malah turut disaksikan oleh Frank Swettenham, seorang pegawai British, sewaktu menjadi tetamu istana Sultan Ahmad al-Muadzam Shah (1882-1914) di Pekan, Pahang pada tahun 1875, seperti yang diceritakan dalam penulisannya berjudul ‘A Malay Nautch’.

 

Pengaruh kesenian ini berkembang pula ke Terengganu apabila Joget Pahang dipersembahkan di majlis perkahwinan Tengku Long, puteri Sultan Ahmad dengan Sultan Zainal Abidin III (1881-1918) dari Terengganu pada 1885. Walaupun perkahwinan diraja ini tidak bertahan lama, Sultan Zainal Abidin III yang telah tertarik kepada seni gamelan meneruskan kesenian ini di istana Terengganu dengan meminjam instrumen dan pemuzik dari Riau-Lingga; tanpa penari.

 

Seterusnya, perkahwinan Tengku Sulaiman, putera Sultan Zainal Abidin III dengan seorang lagi puteri Sultan Ahmad, Tengku Mariam pada 1913 bukan saja memulihkan hubungan dingin kerajaan Pahang dengan Terengganu, malah telah menyumbang kepada kesinambungan gamelan Melayu di Terengganu setelah kesenian ini lenyap di Riau-Lingga dan Pahang. Selepas kemangkatan Sultan Ahmad pada 1914, tiada pewaris takhta yang berminat memelihara tradisi Joget Pahang manakala isteri baginda, Che Zubedah berangkat ke Terengganu untuk menetap bersama puterinya, Tengku Ampuan Mariam; dan turut membawa bersama set gamelan miliknya. Tengku Ampuan Mariam yang sememangnya terlatih dalam seni Joget Pahang meneruskan kesenian tersebut di Terengganu, dengan sokongan Tengku Sulaiman yang juga menunjukkan minat terhadap muzik gamelan.

 

Pada 1920, apabila Tengku Sulaiman menaiki takhta dengan gelaran Sultan Sulaiman Badrul Alam Shah, baginda berhasrat menubuhkan kumpulan Gamelan Terengganu lantas menggunakan khidmat bekas pemuzik Pahang bagi melatih pemuda-pemuda tempatan bermain gamelan; sementara permaisuri Tengku Ampuan Mariam memimpin latihan gadis-gadis tempatan menari Joget Pahang yang telah ditukar namanya menjadi tari gamelan Terengganu. Sultan Sulaiman bersama Tengku Ampuan Mariam kemudian berjaya memiliki set gamelan sendiri pada 1936 dan persembahan gamelan sering diadakan di Istana Maziah, Kuala Terengganu. Tengku Ampuan Mariam turut menghasilkan manuskrip yang mengandungi huraian dan lakaran tarian gamelan; yang kini menjadi rujukan sejarah dan tradisi gamelan Melayu. Dikatakan terdapat 95 buah ciptaan lagu gamelan; kira-kira 60 daripadanya adalah bersama tarian. Sebahagian besar daripada repertoir tersebut merupakan lanjutan tradisi di Pahang manakala selebihnya diperkembangkan sewaktu di Terengganu. Walau bagaimanapun, gamelan Terengganu mengalami zaman gelap apabila Perang Dunia II menular ke Tanah Melayu pada 1941, diikuti dengan kemangkatan penaungnya, Sultan Sulaiman Badrul Alam Shah pada 1942. Sejak itu, set gamelan baginda tersimpan rapi di Istana Kolam, yang menjadi kediaman Tengku Ampuan Mariam.

 

Pada 1966, sewaktu Mubin Sheppard sedang mengkaji seni ukiran Melayu di Istana Kolam, beliau terpandang akan set gamelan yang sekian lama tersimpan itu, lantas memohon izin Tengku Ampuan Mariam untuk menghidupkan semula gamelan Terengganu. Setelah diperkenankan, Puan Adnan binti Abdullah (Mak Nang) yang merupakan bekas penari istana ditugaskan melatih penari baru serta menari bersama, sementara bekas pemuzik istana, Encik Muhammad bin Ismail (Pak Mat) melatih muzik. Kumpulan pemuzik gamelan ini yang dikenali sebagai Orkes Gamelan Diraja Terengganu telah membuat kemunculan kali pertama di khalayak umum di Pesta Muzik dan Drama Asia Tenggara yang berlangsung di Universiti Malaya, Kuala Lumpur pada tahun 1969. Kumpulan ini sekali lagi diberi penghormatan membuat persembahan di Universiti Malaya pada tahun berikutnya iaitu di Temasya Seni Melayu (1970); dengan turut menampilkan penari generasi baru. Sejak itu, kesenian ini berkembang di luar lingkungan istana dan diajarkan di sekolah-sekolah serta institusi pengajian tinggi di serata Malaysia sehingga dikenali sebagai ‘Gamelan Melayu’.

 

Pada 1973, set gamelan di Istana Kolam telah diserahkan kepada kerajaan Pahang dan kini dipamerkan di Muzium Sultan Abu Bakar di Pekan, Pahang. Set gamelan inilah yang menjadi rujukan bagi instrumentasi asas gamelan Melayu iaitu keromong, gambang, saron kecil, saron besar, gendang, gong kecil dan gong besar, serta 3 biji kenong.

Sumber Rujukan Terpilih

 

  1. Joget Gamelan: A Cultural Puzzle”, Taman Saujana: Dance, Drama, Music and Magic in Malaya, Long and Not-so-long Ago, halaman 1 - 16
    Penulis: Tan Sri Haji Mubin Sheppard

    Penerbit: International Book Service, Petaling Jaya (1983)

 

  1. Lambang Sari: Tari Gamelan Terengganu
    Penulis: Harun Mat Piah & Siti Zainon Ismail

    Penerbit: Pejabat Setiausaha Kerajaan Negeri Terengganu, dengan kerjasama Institut Bahasa, Kesusasteraan dan Kebudayaan Melayu, Universiti Kebangsaan Malaysia, Bangi (1986)

 

  1. Joget Gamelan Terengganu & Pahang: Penerus Tradisi Seni Persembahan Istana Kesultanan Melayu Melaka
    Penulis: Haji Ahmad Omar bin Haji Ibrahim

    Penerbit: Jabatan Kebudayaan dan Kesenian Negara (Kementerian Kebudayaan, Kesenian dan Warisan Malaysia), Kuala Lumpur (2005)

 

  1. A Malay Nautch”, Journal of the Straits Branch of the Royal Asiatic Society
    JSBRAS 2, halaman 163 - 167 (December 1878)

    Penulis: Sir Frank Athelstane Swettenham

 

  1. Joget Pahang: Satu usaha menghidupkannya kembali
    Jurnal ‘Pahang dalam Sejarah’, Bilangan 1, halaman 28 - 29 (1982)

    Penulis: Dato’ Mohd Mukhtar bin Abu Bakar, Pengarah Muzium Sultan Abu Bakar, Pekan

    Penerbit: Lembaga Muzium Negeri Pahang